Εδαφικά σχέδια: Στρατηγικά σχέδια ανάπτυξης μιας περιοχής ως μέσο για τη Δίκαιη μετάβαση
Τα εδαφικά σχέδια Δίκαιης Μετάβασης προσδιορίζουν τα εδάφη που επηρεάζονται αρνητικά σε μεγαλύτερο βαθμό, στα οποία επικεντρώνεται η στήριξη του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ), και περιγράφουν ειδικές δράσεις που θα πρέπει να αναληφθούν για την επίτευξη του στόχου της χώρας, αλλά και της Ένωσης για την ενέργεια και το κλίμα. Μόνο οι επενδύσεις που συμφωνούν με τα εδαφικά σχέδια Δίκαιης Μετάβασης λαμβάνουν χρηματοδοτική στήριξη από το ΤΔΜ. Τα εδαφικά σχέδια Δίκαιης Μετάβασης αποτελούν μέρος του Προγράμματος ΔΑΜ (ΠΔΑΜ).
Το ΠΔΑΜ 2021-2027 ενσωματώνει τρία Εδαφικά Σχέδια εξειδίκευσης του με τις προγραμματιζόμενες παρεμβάσεις τα οποία είναι:
α) Εδαφικό Σχέδιο Δυτικής Μακεδονίας
β) Εδαφικό Σχέδιο Δήμου Μεγαλόπολης
γ) Εδαφικό Σχέδιο Νήσων Αιγαίου και Κρήτης
Ειδικότερα, τα Εδαφικά Σχέδια τεκμηριώνουν την επιλογή των εδαφών εφαρμογής του ΠΔΑΜ 2021-2027, τις ανάγκες περιβαλλοντικής αποκατάστασης, οικονομικής διαφοροποίησης και απόκτησης νέων δεξιοτήτων και περιγράφουν τις συνέργειες και τη συμπληρωματικότητά τους με τα λοιπά Προγράμματα και δράσεις του Συμφώνου Εταιρικής Σχέσης 2021-2027, του νέου Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ). Επίσης, μέσω του χρηματοδοτικού μέσου InvestEU αναμένεται σημαντική μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων στις περιοχές εφαρμογής του ΠΔΑΜ 2021-2027.
Κάθε εδαφικό σχέδιο δίκαιης μετάβασης περιλαμβάνει:
Περιγραφή της διαδικασίας και του χρονοδιαγράμματος για τα βασικά στάδια της μετάβασης προς τους στόχους του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ)
Αιτιολόγηση του προσδιορισμού των εδαφών που επηρεάζονται αρνητικά σε μεγαλύτερο βαθμό από τη διαδικασία μετάβασης
Αξιολόγηση των προκλήσεων μετάβασης τις οποίες αντιμετωπίζουν τα εδάφη που έχουν προσδιοριστεί ως επηρεαζόμενα αρνητικά σε μεγαλύτερο βαθμό, καθώς και αξιολόγηση των κοινωνικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων της μετάβασης προς μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία.
Περιγραφή της προσδοκώμενης συμβολής από το ΤΔΜ στην αντιμετώπιση των κοινωνικών, δημογραφικών, οικονομικών, υγειονομικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων της μετάβασης.
Αξιολόγηση της συνέπειας του εδαφικού σχεδίου με άλλες σχετικές εθνικές, περιφερειακές ή εδαφικές στρατηγικές και σχέδια.
Περιγραφή του είδους των πράξεων που προβλέπεται να υλοποιηθούν και της προσδοκώμενης συμβολής τους στην άμβλυνση των επιπτώσεων της μετάβασης.
Εδαφικά σχέδια ανά περιοχή μετάβασης
Εδαφικό Σχέδιο Δυτικής Μακεδονίας
Στη Δυτική Μακεδονία, προβλέπεται μια σειρά έργων και δράσεων που σχετίζονται με τις εκτάσεις και το έδαφος της περιοχής, ως μέρος της προσπάθειας για τη μετάβαση σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία και την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της απολιγνιτοποίησης. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν αναπροσαρμογές εδαφών και δράσεις κυκλικής οικονομίας, με στόχο την αποκατάσταση και αξιοποίηση των λιγνιτικών εκτάσεων.
Τα έργα θα περιλαμβάνουν τη δημιουργία νέων χρήσεων γης, όπως η ανάπτυξη αγροτικών, τουριστικών και ενεργειακών δραστηριοτήτων. Ειδικά για την αποκατάσταση των λιγνιτικών εκτάσεων, θα εφαρμοστούν έργα αναδάσωσης, αναβάθμισης του εδάφους και δημιουργίας βιομηχανικών πάρκων. Αυτές οι παρεμβάσεις θα προσφέρουν νέες ευκαιρίες απασχόλησης και θα στηρίξουν την τοπική οικονομία στην πορεία της μετάβασης
Στη Δυτική Μακεδονία, σχεδιάζονται σημαντικά έργα και δράσεις που αφορούν την αποκατάσταση και αξιοποίηση των εκτάσεων, στο πλαίσιο της μετάβασης σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία και της αντιμετώπισης των επιπτώσεων από την απολιγνιτοποίηση. Οι κυριότερες παρεμβάσεις περιλαμβάνουν δράσεις σχετικά με την ενίσχυση και την προώθηση της επιχειρηματικότητας, την ενεργειακή μετάβαση και την κλιματική ουδετερότητα, την αναπροσαρμογή των χρήσεων γης και την κυκλική οικονομία, την εργασιακή μετάβαση και την ενδυνάμωση του ανθρώπινου κεφαλαίου, καθώς και τις ολοκληρωμένες παρεμβάσεις μικρής κλίμακας.
Ενίσχυση και Προώθηση της Επιχειρηματικότητας:
Στόχος είναι η στήριξη νεοφυών και υφιστάμενων καινοτόμων επιχειρήσεων, η δημιουργία εκκολαπτηρίων και επιταχυντών επιχειρήσεων, καθώς και μέτρα συγκράτησης και προσέλκυσης επιστημόνων. Τα εμβληματικά έργα της περιοχής περιλαμβάνουν τη Ζώνη Καινοτομίας, το Πράσινο Κέντρο Δεδομένων και Υπερυπολογιστή ΠΔΜ και τον Κόμβο Καινοτομίας για το πράσινο υδρογόνο και την αποθήκευση ενέργειας. Ταυτόχρονα, η ανταγωνιστικότητα των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων θα ενισχυθεί μέσω του πράσινου & ψηφιακού μετασχηματισμού τους. Οι υποδομές και οι μηχανισμοί επιχειρηματικότητας θα αναβαθμιστούν, περιλαμβάνοντας τη δημιουργία νέων οργανωμένων χωρικών υποδοχέων παραγωγικών δραστηριοτήτων σε αποκατεστημένες εκτάσεις και εγκαταστάσεις, με εμβληματικό έργο τη δημιουργία οικο-βιομηχανικής περιοχής.
Ενεργειακή Μετάβαση και Κλιματική Ουδετερότητα
Θα επιδιωχθεί η αύξηση της αυτοπαραγωγής από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και η ανάπτυξη έξυπνων ενεργειακών δικτύων, καθώς και η εγκατάσταση αντλιών θερμότητας και συστημάτων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ. Ταυτόχρονα, θα αναπτυχθούν υποδομές μακροχρόνιας αποθήκευσης καθαρής ενέργειας, όπως και δράσεις για τη δημιουργία σημείων φόρτισης για την ηλεκτροκίνηση. Στήριξη θα δοθεί επίσης για την κατασκευή μικρών μονάδων βιοαερίου και βιομάζας για την παραγωγή ενέργειας και τηλεθέρμανσης, συμβάλλοντας στην απεξάρτηση από την εισαγόμενη βιομάζα και τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας.
Αναπροσαρμογή Χρήσεων Γης και Κυκλική Οικονομία
Οι δράσεις σχετίζονται με την αναπτυξιακή αξιοποίηση των αποκατεστημένων εδαφών και αφορούν κυρίως α) πράσινες υποδομές, όπως: αντιπλημμυρικά έργα, αναβαθμίδες για την καλλιέργεια, δράσεις αποκατάστασης, διαχείρισης & παρακολούθησης της βιοποικιλότητας (εκτός PAF), υποδομές αποδοτικής χρήσης των φυσικών πόρων, ιδίως του νερού και β) τεχνικά έργα για την αναπροσαρμογή της χρήσης, όπως: υποδομές διευκόλυνσης της πρόσβασης, δίκτυα & υποδομές δημόσιου χαρακτήρα που θα κριθούν αναγκαία για την εύρυθμη λειτουργία των επιχειρηματικών πάρκων & των λοιπών επενδύσεων/δραστηριοτήτων εντός της περιμέτρου των πρώην λιγνιτικών ορυχείων κ.ο.κ. Ταυτόχρονα θα δοθεί στήριξη για την κυκλική οικονομία & την ορθολογική χρήση φυσικών πόρων, με τη στήριξη επενδύσεων για επαναχρησιμοποίηση, επισκευή & ανακύκλωση των αποβλήτων, σε σχέση με τις αναδυόμενες αλυσίδες αξίας και τις νέες παραγωγικές επενδύσεις.
Δίκαιη Εργασιακή Μετάβαση και Ενδυνάμωση Ανθρώπινου Κεφαλαίου
Οι δράσεις περιλαμβάνουν τη στήριξη και την προώθηση της απασχόλησης για το ανθρώπινο δυναμικό που επηρεάζεται από την απολιγνιτοποίηση, όπως και η κατάρτιση σε τομείς όπως οι ΑΠΕ, περιβαλλοντικές αποκαταστάσεις και διαχείριση αποβλήτων. Υλοποίηση εξειδικευμένων προγραμμάτων συμβουλευτικής υποστήριξης και ενδυνάμωσης για ευάλωτες ομάδες πληθυσμού θα προχωρήσουν, μαζί με την αναβάθμιση των υποδομών για επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση, όπως το «Πράσινο Σχολείο» του ΟΑΕΔ. Επίσης, θα υλοποιηθούν προγράμματα διά βίου μάθησης για το περιβάλλον, την πράσινη οικονομία, τις ψηφιακές δεξιότητες και την επιχειρηματικότητα.
Ολοκληρωμένες Παρεμβάσεις Μικρής Κλίμακας
Θα χρηματοδοτηθούν παρεμβάσεις στις ΠΕ Κοζάνης και Φλώρινας, επικεντρωμένες σε ολοκληρωμένες εδαφικές στρατηγικές. Έμφαση θα δοθεί στον τουρισμό και τον πολιτισμό, με αποκατάσταση χώρων αρχαιολογικού ή πολιτιστικού ενδιαφέροντος εντός των λιγνιτωρυχείων, καθώς και την προώθηση της βιώσιμης κινητικότητας μέσω ζωνών και οδών ήπιας κυκλοφορίας και ποδηλατοδρόμων.
Εμβληματικά έργα Δυτ. Μακεδονίας
Εμβληματικά έργα για τον παραγωγικό μετασχηματισμό & τη στροφή της περιφέρειας στην ΕΤΑΚ & τον ενεργειακό τομέα: α) Ζώνη Καινοτομίας, β) Πράσινο Κέντρο Δεδομένων & Υπερυπολογιστή ΠΔΜ, γ) Κόμβος Καινοτομίας για το πράσινο Η2 & την αποθήκευση ενέργειας στην ΠΔΜ δ) Δημιουργία οικο-βιομηχανικής περιοχής, ε) «Πράσινο Σχολείο» του ΟΑΕΔ.
Εμβληματικά έργα
Στο επίκεντρο του Προγράμματος της Δίκαιης Μετάβασης βρίσκονται τα εμβληματικά έργα, τα οποία αποτελούν καίριες επενδυτικές δράσεις σχεδιασμένες να προωθήσουν την αναπτυξιακή αναδιάρθρωση και να διασφαλίσουν την κοινωνική συνοχή. Αυτά τα έργα καλύπτουν μια ευρεία γκάμα τομέων, όπως η ενεργειακή μετάβαση, η ενίσχυση της επιχειρηματικότητας, η αναπροσαρμογή των χρήσεων γης και η προώθηση της κυκλικής οικονομίας. Επίσης, δίνεται έμφαση στη δίκαιη εργασιακή μετάβαση, διασφαλίζοντας ότι οι εργαζόμενοι που επηρεάζονται από τη μετάβαση θα λάβουν την απαραίτητη στήριξη για να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες.
Το Πρόγραμμα ΔΑΜ στοχεύει στη δημιουργία ενός νέου, βιώσιμου μοντέλου ανάπτυξης που θα συμβάλλει στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, ενώ ταυτόχρονα θα ενισχύσει την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική δικαιοσύνη στις περιοχές που το χρειάζονται περισσότερο. Τα εμβληματικά έργα που περιλαμβάνονται σε αυτό αποτελούν καίρια παρέμβαση σε αυτήν την προσπάθεια, ώστε να διασφαλιστεί ένα βιώσιμο μέλλον για όλους.
Κέντρα ανάπτυξης δεξιοτήτων και απασχόλησης
Τρία (3) Κέντρα Δεξιοτήτων θα καλύψουν το σύνολο των λιγνιτικών περιοχών (2 στη Δυτική Μακεδονία και 1 στη Μεγαλόπολη). Θα αποτελούν ένα δίκτυο παροχής υπηρεσιών ενημέρωσης στους ωφελούμενους για ανοιχτά προγράμματα στήριξης του ανθρώπινου δυναμικού και των επιχειρήσεων, υπηρεσίες συμβουλευτικής και επαγγελματικού προσανατολισμού καθώς και υλοποίησης ταχύρρυθμων και εξειδικευμένων προγραμμάτων απόκτησης γνώσεων και επαγγελματικών ικανοτήτων για εργαζόμενους, αυτοαπασχολούμενους και ανέργους, σε διάφορους τομείς.
Μηχανισμός επιχειρηματικότητας
Ο Μηχανισμός επιχειρηματικότητας θα παρέχει υποστήριξη σε επιχειρήσεις των περιοχών ΔΑΜ με στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, της εξωστρέφειας και της βιωσιμότητάς τους. Πιο συγκεκριμένα, θα έχει τη δυνατότητα να παρέχει τόσο οριζόντιες υπηρεσίες υποστήριξης σε όλες τις επιχειρήσεις, όσο και εξειδικευμένες και εξατομικευμένες σε κάθε μία ενδιαφερόμενη επιχείρηση, υπό τον όρο αυτές να είναι εγκατεστημένες ή/και να λειτουργούν στις επιλέξιμες περιοχές ΔΑΜ.
