Στο επίκεντρο του πλαισίου πολιτικής για τη δίκαιη μετάβαση βρίσκεται μια ολιστική, συντονισμένη και ολοκληρωμένη προσέγγιση παρακολούθησης, κοινωνικού διαλόγου και αξιολόγησης που στηρίζεται από το Παρατηρητήριο ΔΑΜ
Η υλοποίηση της Δίκαιης Μετάβασης στην Ελλάδα βασίζεται σε έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό που συνδέει τη στρατηγική με συγκεκριμένα χρηματοδοτικά εργαλεία:
Το Στρατηγικό Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΣΔΑΜ) ως Στρατηγικός Χάρτης: Το Στρατηγικό Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης αποτελεί τη βάση της διαδικασίας. Καθορίζει το όραμα και τις αναπτυξιακές προτεραιότητες, διασφαλίζοντας ότι κάθε δράση υπηρετεί τον στόχο της κλιματικής ουδετερότητας και της κοινωνικής συνοχής.
Το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ) ως Πηγή Χρηματοδότησης: Αποτελεί τον κεντρικό πυλώνα χρηματοδότησης, εστιάζοντας στην τόνωση της επιχειρηματικότητας, τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και την επανακατάρτιση των εργαζομένων στις επηρεαζόμενες περιοχές.
Ο 3ος Πυλώνας ως Ενίσχυση Υποδομών: Λειτουργεί συμπληρωματικά, παρέχοντας μέσω της Δανειακής Διευκόλυνσης του Δημοσίου Τομέα (PSLF) τους απαραίτητους πόρους στους Δήμους και τους δημόσιους φορείς. Στόχος είναι η δημιουργία των σύγχρονων δημόσιων υποδομών που θα στηρίξουν το νέο, βιώσιμο οικονομικό μοντέλο.
Στρατηγικός Σχεδιασμός και Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης
Στο εθνικό πλαίσιο, η αξιοποίηση των πόρων του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ) εξειδικεύεται μέσα από το Στρατηγικό Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΣΔΑΜ).
Το ΣΔΑΜ αποτελεί ένα οδικό χάρτη για την παραγωγική ανασυγκρότηση των περιοχών μετάβασης, αξιοποιώντας τα συγκριτικά πλεονεκτήματα αυτών και τις διαθέσιμες πηγές χρηματοδότησης (κοινοτικές και εθνικές). Η στρατηγική αυτή αναπτύσσεται σε πέντε κρίσιμους τομείς: πράσινη ενέργεια, «έξυπνη» γεωργία, βιώσιμος τουρισμός, βιοτεχνία - βιομηχανία και ψηφιακή οικονομία και εκπαίδευση. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην αναβάθμιση των υποδομών και στην περιβαλλοντική αποκατάσταση των εδαφών που σήμερα καταλαμβάνονται από λιγνιτωρυχεία.
Το Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης αφορά στις λιγνιτικές περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης (Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, Περιφέρεια Πελοποννήσου: Δήμοι Μεγαλόπολης, Τρίπολης, Γορτυνίας και Οιχαλίας).
Σχετικά Έγγραφα
Κανονισμός Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ)
Το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ) συνιστά έναν από τους πυλώνες του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης και αφορά την παροχή στήριξης στους ανθρώπους, στις οικονομίες και στο περιβάλλον των εδαφών που αντιμετωπίζουν σοβαρά κοινωνικοοικονομικά προβλήματα.
Κύρια αποστολή του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης είναι να μετριάσει τις αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής μετάβασης, παρέχοντας στήριξη στα εδάφη και τους εργαζομένους που επηρεάζονται άμεσα, ενώ παράλληλα προωθεί μια ισορροπημένη ανάπτυξη. Σύμφωνα με τον μοναδικό ειδικό στόχο του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης, οι δράσεις που υποστηρίζει στοχεύουν στη θωράκιση της απασχόλησης και στον εκσυγχρονισμό των τοπικών οικονομιών μέσα από τη διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων της.
Τα Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης (ΕΣΔΙΜ) καθορίζουν με ακρίβεια τις περιοχές που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη στήριξης. Εκεί επικεντρώνονται οι δράσεις για την επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων για το κλίμα (2030 και 2050), με ιδιαίτερη μέριμνα για τον μετασχηματισμό των μονάδων παραγωγής από ορυκτά καύσιμα και δραστηριοτήτων υψηλών εκπομπών.
Μηχανισμός Δανειακής Διευκόλυνσης Δημοσίου Τομέα (Πυλώνας 3)
Ο 3ος Πυλώνας του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης (Public Sector Loan Facility - PSLF) αποτελεί ένα κρίσιμο εργαλείο για την κινητοποίηση δημόσιων επενδύσεων, συνδυάζοντας δάνεια από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) με επιχορηγήσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Για την Ελλάδα, η προέγκριση δανείου ύψους 168 εκατ. ευρώ (Σεπτέμβριος 2025), υποστηρίζει συνολικές επενδύσεις ύψους 233,8 εκατ. ευρώ. Οι πόροι αυτοί μετατρέπονται σε έργα δημόσιου χαρακτήρα που ενισχύουν την πράσινη μετάβαση, όπως:
Ενεργειακή απόδοση και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Πράσινη και βιώσιμη κινητικότητα.
Αστική ανάπλαση και ψηφιοποίηση υπηρεσιών.
Υποδομές υγείας, εκπαίδευσης και έρευνας.
Με την ενεργοποίηση και του 3ου Πυλώνα, ολοκληρώνεται το χρηματοδοτικό πλαίσιο που θωρακίζει τις περιοχές μετάβασης, εξασφαλίζοντας ότι οι δημόσιες υποδομές θα ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις ενός βιώσιμου μέλλοντος.
Η προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην παρακολούθηση και αποτίμηση της Δίκαιης Μετάβασης
Η Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση αποτελεί μια πολυδιάστατη και σύνθετη διαδικασία με άμεσες και μακροπρόθεσμες προκλήσεις. Στο επίκεντρο της προσπάθειας βρίσκονται οι πολίτες και οι επιχειρήσεις των περιοχών μετάβασης, με στόχο τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας και τη διασφάλιση της ισότιμης κατανομής των περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών οφελών σε ολόκληρη την κοινωνία.
Το Πλαίσιο Πολιτικής και η Ανάγκη Τεκμηρίωσης
Η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής βασίζεται στη σύσταση του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ιούνιος 2022) η οποία καθοδηγεί τα κράτη μέλη στη διαχείριση των κοινωνικών και εργασιακών προκλήσεων προς την κλιματική ουδετερότητα. Βασικοί πυλώνες της στρατηγικής είναι:
Συστηματική Παρακολούθηση: Αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και των επιπτώσεων της μετάβασης βάσει αντικειμενικών δεδομένων για τον ενδεχόμενο ανασχεδιασμό των πολιτικών.
Συμμετοχική Διακυβέρνηση: Δημιουργία μηχανισμών που διασφαλίζουν την ενεργό συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στη λήψη αποφάσεων.
Τεκμηριωμένη Γνώση: Διαρκής ενίσχυση της βάσης δεδομένων με αξιόπιστη και επικαιροποιημένη πληροφόρηση σε τοπικό και εθνικό επίπεδο.
Τους βασικούς αυτούς πυλώνες στρατηγικής υλοποιεί στην πράξη το Εθνικό Παρατηρητήριο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης. Μέσα από τις δράσεις του, διασφαλίζει ότι η μετάβαση στηρίζεται σε αξιόπιστα δεδομένα και σε έναν διαρκή διάλογο με την κοινωνία, εναρμονίζοντας πλήρως την εθνική πρακτική με τις ευρωπαϊκές κατευθύνσεις.
Εργαλεία και Πρωτοβουλίες (Just Transition Platform)
Μέσω της πλατφόρμας Just Transition Platform, υπό τον συντονισμό της Γενικής Διεύθυνσης Περιφερειακής και Αστικής Πολιτικής (DG REGIO), προωθούνται συγκεκριμένα εργαλεία για την περίοδο 2024-2026:
Εδαφικά Κοινωνικοοικονομικά Παρατηρητήρια: Δημιουργία δομών στα κράτη μέλη για την αξιολόγηση των έργων και της συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών. Στο πλαίσιο αυτό, το Εθνικό Παρατηρητήριο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης επεκτείνει τη δράση του μέσω της λειτουργίας Τοπικών Παραρτημάτων στις περιοχές μετάβασης, διασφαλίζοντας την εγγύτητα στη συλλογή δεδομένων και την εξειδικευμένη παρακολούθηση σε τοπικό επίπεδο.
Συμβούλια Μετασχηματισμού: Λειτουργούν ως συνδετικός κρίκος μεταξύ της κοινωνίας και των κέντρων λήψης αποφάσεων. Στην Ελλάδα ο ρόλος αυτός επιτελείται από τις Περιφερειακές Εδαφικές Επιτροπές και τις αντίστοιχες Επιστημονικές Ομάδες τους. Οι δομές αυτές αποτελούν τον συνδετικό κρίκο για τον συντονισμό των πολιτικών και την ενσωμάτωση της στοχευμένης γνώσης στη διαδικασία της μετάβασης.
Επικοινωνιακή Εργαλειοθήκη: Στοχεύει στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών σχετικά με τις ευκαιρίες που αναδύονται. Το Εθνικό Παρατηρητήριο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης λειτουργεί ως το κεντρικό σημείο επαφής και υποστήριξης των εδαφικών επιτροπών και των τοπικών οικοσυστημάτων. Μέσα από την έγκυρη και έγκαιρη ενημέρωση, υποστηρίζει τον δημόσιο διάλογο και τη διαβούλευση, ενισχύοντας τη διαφάνεια και τη συμμετοχική δράση.
Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Δίκαιης Μετάβασης (European Fair Transition Observatory)
Σε συνέχεια της γνωμοδότησης της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής - ΕΟΚΕ (Νοέμβριος 2023), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Απασχόλησης, Κοινωνικών Υποθέσεων και Ένταξης, προχωρά στη σύσταση του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Δίκαιης Μετάβασης.
Αποστολή και Στρατηγικοί Στόχοι του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου
Το Παρατηρητήριο λειτουργεί ως ο κεντρικός ευρωπαϊκός μηχανισμός για την εποπτεία της μετάβασης, έχοντας ως κύριους άξονες δράσης:
Συστηματική Παρακολούθηση & Εφαρμογή: Διευκόλυνση της υλοποίησης πολιτικών δίκαιης μετάβασης σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης της ΕΕ.
Ενίσχυση της Βάσης Τεκμηρίωσης: Συλλογή και ανάλυση αξιόπιστων δεδομένων για τη λήψη αποφάσεων βασισμένων σε πραγματικά στοιχεία.
Διάχυση Τεχνογνωσίας και Βέλτιστων Πρακτικών: Προβολή βέλτιστων πρακτικών και επιτυχημένων μοντέλων από διαφορετικά κράτη μέλη και κλάδους.
Διεύρυνση του Πεδίου Παρέμβασης: Επέκταση της ανάλυσης πέραν των περιφερειών άνθρακα, σε όλους τους τομείς που επηρεάζονται από την πράσινη μετάβαση, διασφαλίζοντας την κοινωνική συμπερίληψη.
Η λειτουργία του Εθνικού Παρατηρητήριου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης είναι πλήρως ευθυγραμμισμένη με την προσέγγιση του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Δίκαιης Μετάβασης (European Fair Transition Observatory), σε ότι αφορά μεθοδολογικά πρότυπα και πλαίσια αναφοράς. Η στρατηγική αυτή επιλογή διασφαλίζει τη διαφάνεια, τη συγκρισιμότητα και την αξιοπιστία των δεδομένων, επιτρέποντας την ολιστική παρακολούθηση της μετάβασης σε εναρμόνιση με τις ευρωπαϊκές κατευθύνσεις. Με αυτόν τον τρόπο, το Εθνικό Παρατηρητήριο αποτελεί έναν αξιόπιστο κόμβο τεκμηρίωσης που συνδέει την εθνική προσπάθεια με το ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο για μια δίκαιη και αποτελεσματική αναπτυξιακή πορεία.
Διαδικασία και Χρονοδιάγραμμα Μετάβασης
2002
Επικύρωση του Πρωτοκόλλου του Κιότο
Η Ελλάδα επικύρωσε το Πρωτόκολλο του Κιότο το 2002, θέτοντας τις βάσεις για τις μελλοντικές δεσμεύσεις της όσον αφορά την κλιματική αλλαγή και τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.2016
Επικύρωση της Συμφωνίας του Παρισιού
Το 2016, η Ελλάδα επικύρωσε τη Συμφωνία του Παρισιού, επισημαίνοντας την πρόθεσή της να συμβάλει στον περιορισμό της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας κάτω από τον 1,5°C.2020
Στρατηγικός Σχεδιασμός
Τον Φεβρουάριο έγινε η σύσταση της Συντονιστικής Επιτροπής για το Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΣΔΑΜ), ενώ το Δεκέμβριο εγκρίθηκε το Master Plan (ΣΔΑΜ) από το Υπουργικό Συμβούλιο, θέτοντας τις βάσεις για την απολιγνιτοποίηση.2021
Θεσμική Θωράκιση
Ψήφιση του Νόμου 4872/2021, με τον οποίο συστήνεται η Ειδική Υπηρεσία Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΕΥΔΑΜ) και το Εθνικό Παρατηρητήριο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης.2022
Έγκριση Προγράμματος & Εδαφικών Σχεδίων
Τον Ιούνιο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εγκρίνει το πρώτο στην Ευρώπη Πρόγραμμα «Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση» 2021-2027, συνολικού προϋπολογισμού 1,63 δισ. ευρώ. Επιπλέον οριστικοποιούνται τα τρία Εδαφικά Σχέδια (Δυτική Μακεδονία, Μεγαλόπολη, Νησιά) που καθορίζουν τις επιλέξιμες δράσεις ανά περιοχή.2023
Έναρξη Επιχειρησιακής Υλοποίησης
Έναρξη διαδικασιών για εμβληματικά έργα αναπλάσεων και υποδομών στις πληττόμενες περιοχές μέσω του ΕΣΠΑ-ΔΑΜ.
Απόσυρση Λιγνιτικών Μονάδων
Έως το 2023, όλες οι λιγνιτικές μονάδες θα αποσυρθούν, εκτός από την Πτολεμαΐδα V, η οποία έχει προγραμματιστεί να αποσυρθεί μέχρι το 2028.2028
Ολοκλήρωση Απολιγνιτοποίησης
Η Ελλάδα στοχεύει στην πλήρη απένταξη του λιγνίτη από το ενεργειακό της μείγμα μέχρι το 2028. Αυτό περιλαμβάνει τη διακοπή της λειτουργίας όλων των λιγνιτικών μονάδων.2029
Ολοκλήρωση Στρατηγικών Υποδομών
Ενεργειακή Αυτονομία Νησιών: Ολοκλήρωση των έργων ηλεκτρικής διασύνδεσης και υποδομών καθαρής ενέργειας στα νησιά του Αιγαίου και την Κρήτη, σηματοδοτώντας την πλήρη μετάβαση σε ένα βιώσιμο ενεργειακό μοντέλο και την άρση της ενεργειακής τους απομόνωσης.2030
Επίτευξη Στρατηγικών Στόχων & Ενεργειακός Μετασχηματισμός
Έτος-ορόσημο για την επίτευξη των εθνικών στόχων κλιματικής ουδετερότητας και την ολοκλήρωση της πλήρους απολιγνιτοποίησης. Μέσω της επιτυχούς υλοποίησης του Προγράμματος ΔΑΜ, οι επηρεαζόμενες περιοχές εισέρχονται σε μια νέα εποχή βιώσιμης ανάπτυξης, έχοντας εδραιώσει ένα διαφοροποιημένο παραγωγικό μοντέλο που στηρίζεται στην πράσινη ενέργεια, την κυκλική οικονομία και τη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής.2050
Ένα Βιώσιμο Αύριο: Το Τελικό Ορόσημο
Το 2050 σηματοδοτεί την ολοκλήρωση της μακροπρόθεσμης στρατηγικής για την κλιματική ουδετερότητα της Ελλάδας, σε πλήρη ευθυγράμμιση με την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. Μέσα από τον μετασχηματισμό η χώρα επιδιώκει έως τότε την πλήρη εξάλειψη του ανθρακικού αποτυπώματος της οικονομίας της, διασφαλίζοντας ένα μέλλον όπου η καθαρή ενέργεια, η προστασία του περιβάλλοντος και η δίκαιη κοινωνική ανάπτυξη αποτελούν τα μόνιμα θεμέλια της εθνικής ευημερίας.
