Σκοπός και σύσταση του Εθνικού Παρατηρητηρίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης
Το Εθνικό Παρατηρητήριο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης συστάθηκε ως αυτοτελής οντότητα εντός της Ειδικής Υπηρεσίας Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΕΥΔΑΜ) με το αρ. 10 Ν 4872/2021 ο οποίος αφορά το σχεδιασμό και την οργάνωση του συστήματος διοίκησης, με τη σύσταση της Ειδικής Υπηρεσίας Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης καθώς και τη ρύθμιση ειδικότερων ζητημάτων για την ταχύτερη και αποτελεσματικότερη υλοποίηση του στρατηγικού σχεδιασμού για τη δίκαιη αναπτυξιακή μετάβαση των περιοχών μετάβασης. Οι αρμοδιότητες του αναφέρονται στο αρ. 8 της Απόφασης με αριθμό 653 «Αναδιάρθρωση της Ειδικής Υπηρεσίας Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης και αντικατάσταση των υπουργικών αποφάσεων υπ’ αρ. 45903/04.05.2022 (Β’ 2303) και υπ’ αρ. 25544/21.03.2023 (Β’ 1957)». (ΦΕΚ 462/Β/24-1-2024)
Το Εθνικό Παρατηρητήριο ΔΑΜ αποτελεί έναν σύγχρονο θεσμό με κεντρικό ρόλο την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της πορείας της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΔΑΜ) με συμμετοχικές διαδικασίες και στην υποστήριξη της χάραξης και της εφαρμογής σχετικών πολιτικών που τεκμηριώνονται βάσει δεδομένων.
Λειτουργεί στο πλαίσιο της Ειδικής Υπηρεσίας Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΕΥΔΑΜ) και αποτελεί το βασικό μηχανισμό γνώσης και συντονισμού για τον σχεδιασμό πολιτικών που βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα και συμμετοχικές διαδικασίες. Μέσα από τη συλλογή, ανάλυση και διάχυση αξιόπιστων πληροφοριών, προωθεί ένα μοντέλο συνεργατικής διακυβέρνησης, διασφαλίζοντας ότι η μετάβαση είναι αποτελεσματική και δίκαιη.
Το Εθνικό Παρατηρητήριο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης συμβάλει στην επίσπευση και στην επίτευξη των στόχων της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, μέσω:
- Συστηματικής Παρακολούθησης & Αξιολόγησης: Αναλύει διεξοδικά την πορεία της μετάβασης βάσει αντικειμενικών ευρημάτων, εντοπίζοντας έγκαιρα τυχόν κινδύνους ή αποκλίσεις από τους στόχους.
- Τεκμηριωμένων Προτάσεων Πολιτικής: Εισηγείται μέτρα και παρεμβάσεις που στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, υποστηρίζοντας τη λήψη στρατηγικών αποφάσεων.
- Συμμετοχικής Διακυβέρνησης & Συμπερίληψης: Προωθεί τη συνεργασία με τα τοπικά οικοσυστήματα και ενθαρρύνει τη συμμετοχή των πολιτών και των φορέων στη διατύπωση αναγκών και τον σχεδιασμό στρατηγικών.
- Προαγωγής Γνώσης & Καινοτομίας: Παρέχει έγκυρη ενημέρωση και συντονίζει πρωτοβουλίες που ενισχύουν την επιστημονική γνώση και την καινοτομία σε θέματα μετάβασης.
Το Παρατηρητήριο λειτουργεί σε πλήρη εναρμόνιση με τις εθνικές και ευρωπαϊκές στρατηγικές για τη βιώσιμη ανάπτυξη, την κλιματική αλλαγή και την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση. Δίνοντας έμφαση στην κοινωνική συνοχή, την απασχόληση και την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού, το Παρατηρητήριο προάγει πολιτικές που εξασφαλίζουν ένα βιώσιμο μέλλον για όλους, υπερβαίνοντας τα γεωγραφικά και κλαδικά όρια των περιοχών που εξαρτώνται από τον άνθρακα.
Επιχειρησιακοί στόχοι του Εθνικού Παρατηρητηρίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης
Στο επίκεντρο της δράσης του Εθνικού Παρατηρητηρίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης βρίσκεται η συμμετοχική διακυβέρνηση, η οποία λειτουργεί ως ένας μηχανισμός συνεργασίας και καινοτομίας που συνδέει την ανάπτυξη με τη βιωσιμότητα, και την πρόοδο με την κοινωνική συνοχή.
Οι επιχειρησιακοί στόχοι του Εθνικού Παρατηρητηρίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης αφορούν όλες τις διαστάσεις της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, και διακρίνονται σε δύο άξονες:
1. Στους Οριζόντιους Επιχειρησιακούς Στόχους που περιλαμβάνουν:
Συστηματική Παρακολούθηση: Χαρτογράφηση και αξιολόγηση των μέσων, των διαδικασιών και των δομών για την εφαρμογή της διαδικασίας Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης στις περιοχές μετάβασης
Ανάλυση Αποτελεσμάτων και Επιπτώσεων: Εφαρμογή ενός εξειδικευμένου Συστήματος Δεικτών. Μέσα από πρωτογενείς και δευτερογενείς έρευνες, διεπιστημονικές μελέτες και εκθέσεις, αναλύονται οι επιπτώσεις και τα αποτελέσματα της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, καθώς και οι αναδυόμενες προκλήσεις.
Μηχανισμός Αποτίμησης και Προτάσεις πολιτικής: Ερμηνεία των δεδομένων για τη διαπίστωση τυχόν αποκλίσεων ή κινδύνων αλλά και τη διαμόρφωση θέσεων και προτάσεων πολιτικής με στόχο τη διαρκή βελτίωση της διαδικασίας Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης.
2. Στους Εγκάρσιους Επιχειρησιακούς Στόχους που περιλαμβάνουν:
Επιστημονική και Τεχνική Στήριξη: Παροχή τεκμηριωμένων δεδομένων και εξειδικευμένης γνώσης στις Περιφερειακές Εδαφικές Επιτροπές και στα Εδαφικά Οικοσυστήματα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης για τη χάραξη, την παρακολούθηση και το συντονισμό πολιτικών, πρωτοβουλιών και παρεμβάσεων.
Ενημέρωση και Δημόσιος διάλογος: Εξασφάλιση έγκυρης και έγκαιρης πληροφόρησης, ενισχύοντας τον δημόσιο διάλογο και τις διαδικασίες διαβούλευσης για όλα τα θέματα της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης.
Προαγωγή Καινοτομίας & Ευρωπαϊκή Συνεργασία: Σχεδιασμός πολιτικών μέσω της δημιουργίας δικτύων συνεργασίας με ερευνητικούς φορείς, διεθνή ινστιτούτα πολιτικής, οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και φορείς έρευνας και καινοτομίας.
Τα Μεθοδολογικά Εργαλεία του Παρατηρητηρίου
Το Εθνικό Παρατηρητήριο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης λειτουργεί ως ένας ολοκληρωμένος μηχανισμός παρακολούθησης και τεκμηρίωσης της μετάβασης με πραγματικά δεδομένα, εφαρμόζοντας μεθοδολογία και τεχνικές βασισμένες σε επιστημονικές μεθόδους. Στην καρδιά της λειτουργίας του βρίσκεται το πρωτοπόρο και ολιστικό Σύστημα Δεικτών Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, το οποίο υποστηρίζεται και τροφοδοτείται από το Αποθετήριο Δεδομένων ΔΑΜ.
Το Αποθετήριο Δεδομένων αποτελεί τη βασική υποδομή τεχνολογικής υποστήριξης του Παρατηρητηρίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, εξασφαλίζοντας τη διαδικασία συστηματικής συλλογής δεδομένων και πληροφοριών από αξιόπιστες πηγές, την οργάνωση και την αποθήκευση τους.
Επιπλέον, μέσω της Γεωπύλης του Παρατηρητηρίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης παρουσιάζονται οπτικοποιημένα όλα τα κρίσιμα γεωχωρικά δεδομένα και οι αναλυτικές πληροφορίες που αφορούν την κοινωνικοοικονομική, περιβαλλοντική και αναπτυξιακή δυναμική των περιοχών μετάβασης.
Το Σύστημα Δεικτών της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης
Το Σύστημα Δεικτών της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης έχει αναπτυχθεί ως δυναμικό εργαλείο ανάλυσης και χάραξης πολιτικής, και όχι ως στατικός μηχανισμός μέτρησης. Βασίζεται σε τέσσερις κεντρικές διαστάσεις – οικονομία, κοινωνία, περιβάλλον και συμμετοχική διακυβέρνηση – οι οποίες εξειδικεύονται σε θεματικές ενότητες και στόχους, σύμφωνα με τη λογική της στοχοθετημένης παρέμβασης.
Η δομή αυτή επιτρέπει την παρακολούθηση τόσο των αποτελεσμάτων όσο και της προόδου των πολιτικών, διασφαλίζοντας ευθυγράμμιση με εθνικές στρατηγικές και διεθνή πρότυπα αξιολόγησης.
Οι τέσσερις διαστάσεις της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης
Οι τέσσερις διαστάσεις του Συστήματος Δεικτών της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης εκφράζουν τους βασικούς πυλώνες της διαδικασίας μετάβασης, και συνίστανται στον οικονομικό μετασχηματισμό (Οικονομία), την Κοινωνική Συνοχή (Κοινωνία), την περιβαλλοντική και κλιματική βιωσιμότητα (Περιβάλλον), και τη «συμμετοχική» Διακυβέρνηση.
Οικονομία
Η μετάβαση σε ανταγωνιστική και βιώσιμη οικονομία απαιτεί παραγωγικό μοντέλο βασισμένο στη γνώση, την τεχνολογία και την καινοτομία. Το σύστημα ταξινόμησης βιώσιμων οικονομικών δραστηριοτήτων, της Ταξινομίας της ΕΕ (Κανονισμός (ΕΕ) 2020/852) αποτελεί το εργαλείο για την παρακολούθηση της μετάβασης της οικονομίας στην κλιματική ουδετερότητα.
Ικανότητα Καινοτομίας
Δυνατότητα του παραγωγικού και ερευνητικού συστήματος να παράγει, να διαχέει και να αξιοποιεί καινοτομία.
Ανθρώπινο Δυναμικό Υψηλών Δεξιοτήτων
Διαθεσιμότητα και ενίσχυση ανθρώπινου δυναμικού υψηλών προσόντων, ικανού να υποστηρίξει την έρευνα, την καινοτομία και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.
Ιστός Καινοτόμας Επιχειρηματικότητας
Ικανότητα, δυναμική και αποδοτικότητα του οικοσυστήματος των επιχειρήσεων να μετασχηματίζουν την έρευνα σε καινοτόμα προϊόντα και υπηρεσίες.
Επιχειρηματικότητα
Προσαρμοστικότητα και ανθεκτικότητα επιχειρήσεων στον ψηφιακό και πράσινο μετασχηματισμό.
Απασχόληση
Ανάπτυξη, ποιότητα και βιωσιμότητα της απασχόλησης, με έμφαση στις πράσινες και ψηφιακές θέσεις εργασίας, με βάση τις ανάγκες της αγοράς εργασίας.
Οικονομική Ευημερία
Παρακολούθηση του επιπέδου και της δυναμικής ανάπτυξης του εισοδήματος των νοικοκυριών, του τοπικού ΑΕΠ και της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας (ΑΠΑ), και της συμβολής δραστηριοτήτων της Ταξινομίας στην τοπική οικονομία.
Κοινωνία
Θεμελιώδη στοιχεία μετάβασης αποτελούν η κοινωνική συνοχή και το επίπεδο της ποιότητας ζωής, λαμβάνοντας υπόψη την πρόσβαση σε εργασία, εκπαίδευση, υπηρεσίες και την προστασία ευάλωτων ομάδων. Περιλαμβάνονται δείκτες φτώχειας, ισότητας, υγείας, εκπαίδευσης και συμμετοχής, αποτελώντας κρίσιμο σύνδεσμο μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης, περιβαλλοντικής μετάβασης και συμμετοχικής διακυβέρνησης.
Εκπαίδευση
Με στόχο την ενίσχυση της γνώσης και της κοινωνικής κινητικότητας, αξιολογούνται το επίπεδο της γνώσης και των δεξιοτήτων του πληθυσμού, της ποιότητας και προσβασιμότητας της εκπαίδευσης, καθώς και της ανάπτυξης ψηφιακών και πράσινων δεξιοτήτων.
Βασικές Ανάγκες Διαβίωσης
Καταγραφή της κάλυψης βασικών αναγκών όπως στέγαση, διατροφή, ενέργεια, υγεία και κοινωνική προστασία, ως βασικός δείκτης κοινωνικής ευημερίας και συνοχής.
Κοινωνική Κινητικότητα
Ανάλυση της κινητικότητας και ασφάλειας στην αγορά εργασίας και των δυνατοτήτων κοινωνικής ανέλιξης. Εξετάζονται η σταθερότητα απασχόλησης, η πρόσβαση ευάλωτων ομάδων και η μείωση της ανεργίας, ιδίως των νέων.
Ισότητα και Συμπερίληψη
Αποτύπωση του βαθμού κοινωνικής ισότητας και πρόσβασης στις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές διαδικασίες, με έμφαση στη μείωση ανισοτήτων και την προστασία ευάλωτων ομάδων.
Υγεία και Ευεξία
Αξιολόγηση του επιπέδου υγείας του πληθυσμού και της αποτελεσματικότητας του συστήματος υγείας, με έμφαση στην πρόληψη, την ισότιμη πρόσβαση και την ποιότητα ζωής.
Περιβάλλον
Η προστασία και αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος αποτελεί βασική προτεραιότητα για τις περιοχές μετάβασης, ιδιαίτερα σε ζώνες με έντονη εξορυκτική ή βιομηχανική δραστηριότητα. Το νέο τοπικό αναπτυξιακό μοντέλο προωθεί τη βιώσιμη χρήση πόρων, τη μείωση εκπομπών, την κυκλική οικονομία, την προστασία της βιοποικιλότητας και την οικολογική ανάταξη υποβαθμισμένων περιοχών.
Βιοποικιλότητα
Η βιοποικιλότητα συνιστά βασικό στοιχείο οικολογικής ισορροπίας και ανθεκτικότητας των περιοχών μετάβασης.
Μορφές Ανανεώσιμης Ενέργειας
Η πρόοδος της ενεργειακής μετάβασης προς ένα βιώσιμο μοντέλο χαμηλών εκπομπών άνθρακα, απαιτεί την ανάπτυξη και τη χρήση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ).
Διαχείριση και Χρήση Φυσικών Πόρων
Πρώτιστης σημασίας είναι η χρήση, η προστασία και η βιώσιμη αξιοποίηση των φυσικών πόρων όπως έδαφος, νερό, πρώτες ύλες και βιομάζα, η προαγωγή της κυκλικής οικονομίας και η αποκατάσταση υποβαθμισμένων περιοχών, ιδίως των λιγνητικών εδαφών.
Δεσμεύσεις για τη Μετάβαση στη Βιωσιμότητα
Παρακολουθούνται οι πολιτικές και τα μέτρα μείωσης εκπομπών, ενεργειακής αποδοτικότητας και πράσινης διακυβέρνησης.
Διακυβέρνηση
Η συμμετοχική διακυβέρνηση αποτυπώνει τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη θεσμική ποιότητα στη Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση. Εξετάζει τη συμμετοχή πολιτών και φορέων στη λήψη αποφάσεων, την αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης, την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και την προστασία δικαιωμάτων, αποτελώντας βασικό παράγοντα επιτυχούς υλοποίησης του μετασχηματισμού, ιδίως στις λιγνιτικές περιοχές.
Θεμελιώδη Δικαιώματα
Τα θέματα προστασίας ατομικών, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, συνιστούν προϋπόθεση κοινωνικής δικαιοσύνης, συνοχής και κράτους δικαίου.
Αποτελεσματικότητα Θεσμικών Φορέων
Ουσιώδους σημασίας αποτελεί η άποψη των πολιτών για τη θεσμική αποτελεσματικότητα αναφορικά με το σχεδιασμό και την υλοποίηση της διαδικασίας δίκαιης μετάβασης.
Χρηστή Διακυβέρνηση
Εξέταση των διαδικασιών διαχείρισης δημόσιων πόρων από κράτος και αυτοδιοίκηση, με έμφαση στη διαφάνεια, την υπεύθυνη δημοσιονομική διαχείριση και την αποτροπή φαινομένων διαφθοράς.
Συμμετοχικότητα των Τοπικών Κοινωνιών
Η ενεργός συμμετοχή πολιτών και φορέων στον δημόσιο διάλογο και στις αποφάσεις, συνιστά βασικό στοιχείο του μοντέλου δημοκρατικής και συμμετοχικής διακυβέρνησης της Δίκαιης Μετάβασης, που υποστηρίζεται επιπλέον από τις Περιφερειακές Εδαφικές Επιτροπές.
